Η Σημερινή Κρίση, οι Δομικές Αιτίες της Γενικευμένης Εξαθλίωσης
και η Ανάγκη Νέας Κοινωνικής Οργάνωσης
Γράφει ο Γιώργος Γκορέζης
e-mail : ggorezis@yahoo.gr
Η φτώχεια κατοικεί σήμερα στην καρδιά της κοινωνίας μας. Έγινε ένα διεθνές φαινόμενο, μια από τις πιο επιτακτικές προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν οι κοινωνίες. Σήμερα στις ευρωπαϊκές χώρες η εξαθλίωση εκτίθεται δημόσια. Η παρουσία της επαιτείας, των «αστέγων», των «χωρίς δικαιώματα» στην καρδιά και την περιφέρεια των πάντα πλούσιων μεγάλων πόλεων καταργεί την αντιπαράθεση ανάμεσα στα παλιά ευρωπαϊκά μας έθνη, που τα χαρακτήριζε η αλληλεγγύη, και τον αμερικάνικο πολιτισμό, που καθοριζόταν από την πάλη για τη ζωή και γεννούσε τον αποκλεισμό.
Η φτώχεια επιμένει διαχρονικά. Στον 19ο αιώνα το ενδιαφέρον είχε εστιαστεί στην βιομηχανική φτώχεια της εξαθλίωσης ( pauperisme ), δηλαδή τη μορφή εξαθλίωσης που παρουσιάζεται ως κοινωνική μάστιγα, τη δημόσια εξαθλίωση. Με την είσοδο στον 21 αιώνα αναδύεται και πάλι η παλιά μισοσβησμένη ήδη στις μνήμες μας μορφή της εξαθλίωσης, σε μια προωθημένη ιστορική αναλογία. Και στις δύο περιπτώσεις παρακολουθούμε μια μεταμόρφωση της φτώχειας, που χάνει τα κοινωνικά της χαρακτηριστικά για να μετατραπεί σε ένα καθολικό φαινόμενο. H ταχεία ανάπτυξη του φαινομένου, όπως και στις αρχές του 19ου αιώνα, έρχεται σε αντίθεση με την αισιοδοξία των φιλελεύθερων οικονομολόγων. Οι δομικές αιτίες της εξαθλίωσης αγκαλιάζουν και πάλι την νεογέννητη κοινωνία μας, και αδιάρρηκτες σχέσεις συνδέουν τον μη ελεγχόμενο φιλελευθερισμό με τη γενικευμένη εξαθλίωση.
Και σήμερα, όπως και χθες, η επινόηση των νέων τεχνολογιών, η ανάπτυξη του διεθνούς ανταγωνισμού, η μεταβολή των διαδικασιών παραγωγής, η επαγγελματική αποειδίκευση, η ατελής κοινωνική ενσωμάτωση αποτελούν τις βαθύτερες αιτίες μιας γενικής διαδικασίας που ρίχνει στο δρόμο τους ανθρώπους, ακυρώνει την αξία της εργασίας, υποβαθμίζει τις αποκτημένες ειδικεύσεις, καταστρέφει τους κοινωνικούς δεσμούς, γεννά το φόβο στους κόλπους της κοινωνίας, προκαλεί οίκτο αλλά και καταστολή, απόρριψη αλλά και επινόηση νέων μορφών αλληλεγγύης.
Στη πρόσφατη βιομηχανική εποχή οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, προκειμένου να αμυνθούν απέναντι στις καταστροφικές συνέπειες μιας εντελώς ελεύθερης αγοράς, είχαν αναγκαστεί να πραγματοποιήσουν έναν μεγάλο μετασχηματισμό. Να εφαρμόσουν μέτρα περιορισμού της αγοράς. Μέτρα εξαιρετικά ποικίλα, ανάλογα με τις χώρες, αλλά που όλα απέβλεπαν στους ίδιους στόχους. Την αναγέννηση της ζωής των ανθρώπων και του περιβάλλοντος τους, τη διασφάλιση της κοινωνικής τους θέσης, τον απαραίτητο περιορισμό της ελαστικότητας των μισθών και της κινητικότητας της εργασίας, τη σταθεροποίηση των εισοδημάτων, τη συνέχεια της παραγωγής, τον κρατικό έλεγχο των φυσικών πόρων και τη νομισματική διαχείριση για την αποφυγή ανησυχιών στο επίπεδο των τιμών.
Τα φιλελεύθερα πολιτικά καθεστώτα στη βιομηχανική εποχή είχαν μετατραπεί σε Κράτη Πρόνοιας, μέσω της θεσμοθέτησης ορίων και ελέγχων στην αγορά και της εφαρμογής πολιτικών κοινωνικής προστασίας. Όλες ανεξαιρέτως οι ευρωπαϊκές χώρες είχαν υιοθετήσει μέτρα κοινωνικής προστασίας, που αποκτώντας γενικό χαρακτήρα, καταλήγουν να καλύπτουν τους πολίτες από τους συχνότερους κινδύνους της εργασίας, την αρρώστια, τα γηρατειά, την ανεργία. Το πρώτο επιτακτικό καθήκον των κοινωνιών ήταν η απελευθέρωση του ανθρώπου από την ανάγκη. Τα κοινωνικά μέτρα θα θεωρηθούν έκτοτε ουσιαστικό στοιχείο του πολιτισμού μας.
Η δεκαετία του 80 σηματοδοτεί το τέλος της χρυσής εποχής των Κρατών Προνοίας. Με την πάροδο των χρόνων η οικονομική κρίση του κράτους συμβάλλει στην επαναφορά των φιλελεύθερων θεωριών που κλονίζουν με αισθητό τρόπο τη νομιμότητα των προγενεστέρων τρόπων ανάπτυξης. Στο πλαίσιο μιας ανοιχτής οικονομίας οι αυξανόμενες αμφισβητήσεις κλονίζουν τη νομιμότητα των πολιτικών κεϋνσιανής έμπνευσης. Οι οικονομίες έγιναν ολοένα και περισσότερο αλληλοεξαρτώμενες και η εξέλιξη του διεθνούς πλαισίου αβέβαιη. Η παγκόσμια οικονομική εξέλιξη εξαρτάται από οικονομικούς φορείς και εταιρίες των οποίων οι αποφάσεις διαφεύγουν από τη σφαίρα επιρροής του κράτους.
Σήμερα, οι επινοημένες στο παρελθόν λύσεις εμφανίζονται παρωχημένες και αναποτελεσματικές. Οι δύο συμβολικές μορφές της επανάστασης του 20ου αιώνα βρίσκονται σε δύσκολη θέση. Αν ο σοσιαλισμός πέθανε, το Κράτος Πρόνοιας βρίσκεται εξίσου σε κατάσταση παρατεταμένης κρίσης. Το όραμα της απελευθέρωσης του ανθρώπου από την ανάγκη απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο, ακόμα και στις πλέον αναπτυγμένες κοινωνίες
Το Κράτος Έθνος είναι αδύναμο να ελέγξει την σημερινή συγκυρία. Η διεθνοποίηση των οικονομιών, η παγκοσμιοποίηση των επικοινωνιών και των ανταλλαγών ανοίγουν μια νέα εποχή γεμάτη αβεβαιότητες. Οι αλληλεξαρτήσεις είναι πιο ισχυρές, αλλά οι αγορές λειτουργούν πάνω από τα εθνικά σύνορα. Οι οικονομικές πολιτικές κεϋνσιανής έμπνευσης αποδεικνύονται αναποτελεσματικές. Οι νεοφιλελεύθερες θεωρίες έχουν παντού την τιμητική τους. Στις περισσότερες χώρες η έξοδος από την κρίση αναζητείται στον περιορισμό του κράτους.
Ωστόσο, αν η αποτελεσματικότητα του παραγωγικού συστήματος δεν υπήρξε ποτέ τόσο μεγάλη, αν τα χρηματιστικά κυκλώματα γνώρισαν μέχρι τώρα μια άνευ προηγουμένου δραστηριότητα, τα κοινωνικά προβλήματα συσσωρεύονται. Ύστερα μάλιστα από την πρόσφατη οικονομική κρίση, η διαμόρφωση μιας δυαδικής κοινωνίας, στο εσωτερικό της οποίας συνυπάρχουν κοινωνικές κατηγορίες με υψηλό επίπεδο εισοδήματος και κοινωνικές κατηγορίες αποκλεισμένες από την αγορά εργασίας και συχνά από την κοινωνία, που υπήρξε πραγματικός βραχνάς και σε προηγούμενες κρίσεις, αποτελεί σήμερα μια πραγματικότητα. Οι άνθρωποι δίχως απασχόληση αποτελούν μια σημαντική κοινωνική κατηγορία που συνεχώς διογκώνεται. Η αύξηση του αριθμού των φτωχών και των κοινωνικά αποκλεισμένων έχει γίνει μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα. Και το Κράτος, που ήθελε να αποτελεί ένα ιδιωτικό φορέα ανάμεσα σε άλλους ιδιωτικούς φορείς, ευαίσθητο μόνο στα ζητήματα αποδοτικότητας και αποτελεσματικότητας, καλείται ολοένα και περισσότερο να αντιμετωπίσει τα ζητήματα εκτός αγοράς, ζητήματα συγκρούσεων, αποκλεισμένων, φτωχών, για τα οποία η φιλελεύθερη θεματική είναι τουλάχιστον ακατάλληλη.
Η σημερινή κρίση είναι συνέχεια αυτής που ξέσπασε το 1929. Εκείνη ήταν το έναυσμα μιας παγκόσμιας σύγκρουσης για το μέλλον του κοινωνικού συστήματος, με αντικείμενο της σύγκρουσης τη μορφή εξουσίας που αντιστοιχούσε στο κοινωνικό σύστημα. Αντίπαλες πολιτικές ο Μπολσεβικισμός της Σοβιετικής Ένωσης και ο φασισμός της ναζιστικής Γερμανίας. Η κρίση διευθετήθηκε στο τέλος του ’40 με τον χωρισμό του κόσμου σε δύο στρατόπεδα.
Οκτώ δεκαετίες από το ’29 το κοινωνικό σύστημα είναι σε τεράστια ιστορική απόσταση από το εξουσιαστικό σύστημα. Οι διαχειριστές του εξουσιαστικού συστήματος βλέπουν με αγωνία το κράτος να αχρηστεύεται και οι παρεμβάσεις τους να οξύνουν αντί να καταπραΰνουν την κατάσταση. Η κρίση όπως εξελίσσεται είναι κρίση θεσμών, οικονομική και ηθική και υποδηλώνει την ιστορική καθυστέρηση του συστήματος εξουσίας σε σχέση με την εξέλιξη του κοινωνικού συστήματος. Η πολιτική ελίτ, κατάκοπη από σκάνδαλα, κορεσμένη από νεποτισμό, αποσυρμένη από την κόλαση του πραγματικού, η ίδια που ανέθεσε τη διαχείριση του κοινωνικού σε ειδικούς φρουρούς, βρίσκεται πια αντιμέτωπη με την κοινωνία. Η εξέγερση των νέων στην Ελλάδα κραύγασε τουλάχιστον μια οικονομική αλήθεια που οι μέτοχοι της εξουσίας δεν θέλουν να ακούσουν : Η κοινωνία δεν ανέχεται άλλο να ζει παίρνοντας δανεικά τα αγαθά που έχει ήδη παράξει. Από αυτή την άποψη η ερήμην των πολιτικών και της πολιτικής εξέγερση των νέων στην Ελλάδα αποτελεί σοβαρό ενδεικτικό παράδειγμα για τις μελλοντικές κοινωνικές εξελίξεις.
Αργά ή γρήγορα το ξέσπασμα θα ερχόταν. Το προμηνούσαν η οικονομική κρίση που είχε έρθει σε μας πριν από τη διεθνή και αύξανε τον αριθμό των συνανθρώπων μας που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. Το πρόδιδε η κατάπτωση του εκπαιδευτικού μας συστήματος, της κοινωνικής πρόνοιας και της υγείας, η καταρράκωση του κύρους της δικαιοσύνης. Το προοιωνιζόταν η γενική δυσαρέσκεια από τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα και τη διαφθορά, που δηλητηριάζουν καθημερινά την κοινωνία. Το μήνυμα ερχόταν. Κι ας επέμεναν να αποφεύγουν τη διάγνωση των αιτίων οι κρατούντες, η ελίτ των αυτάρεσκων του εξουσιαστικού συστήματος, που ικανοποιείται με την καταναλωτική της αφθονία και την καλοφτιαγμένη βιτρίνα.
Είναι προφανής η ανάγκη ανάδυσης κοινωνικών πολιτικών και η εξεύρεση νέων τρόπων κοινωνικής οργάνωσης, ικανών να δημιουργήσουν μια αμοιβαία επωφελή ισορροπία ανάμεσα στην οικονομία της αγοράς, στην παρέμβαση του κράτους και τις προϋποθέσεις βελτίωσης των όρων ζωής στην κοινωνία. Η παρέμβαση του κράτους στις προϋποθέσεις της ευημερίας στέφθηκε με επιτυχία, στο μέτρο που απέδειξε την αξία της συμβάλλοντας όχι μόνο στην ατομική αλλά και στη συλλογική ευημερία. Μια τέτοια παρέμβαση είναι αναμενόμενη, και μπορεί να νοηθεί σε τρείς διακεκριμένες διαστάσεις : Την οικονομική διάσταση, όπως για παράδειγμα η αύξηση της παραγωγικότητας, την πολιτική διάσταση, όπως η αποτροπή της κοινωνικής αναταραχής, και την ηθική διάσταση με τη διαμόρφωση της εικόνας μιας δίκαιης κοινωνίας που προσφέρει ασφάλεια.-
Γιώργος Γκορέζης
Weblog : ggore.wordpress.com
