Archive for Δεκέμβριος 2009

Η Επανάσταση της Πληροφορίας και οι Ανεπιθύμητες Παρενέργειες

1 Δεκεμβρίου, 2009

Γράφει : Ο Γιώργος Γκορέζης

Οι δύο τελευταίες δεκαετίες γνώρισαν την εκπληκτική ανάπτυξη ποικίλων τεχνολογιών εξοικονόμησης χρόνου, όπως τα e- mail,το φωνητικό μήνυμα, τα κινητά τηλέφωνα, οι επεξεργαστές κειμένου. Παρ’ όλα αυτά εκατομμύρια από μας δεν είχαμε ποτέ λιγότερο ελεύθερο χρόνο απ’ ότι σήμερα. Μοιάζουμε να έχουμε σκλαβωθεί ασυναίσθητα από την ίδια τη τεχνολογία που μας υποσχέθηκε την απελευθέρωση.

Η εποχή μας είναι εποχή πραγματικών επαναστάσεων στις τεχνολογικές επικοινωνίες, εποχή των υπολογιστών, του ιντερνέτ, των επικοινωνιακών δορυφόρων, των πολυκαναλικών τηλεοράσεων, των μηνυμάτων sms-short message system, του ηλεκτρονικού εμπορίου, όλα σύγχρονα και ταχύτατα μέσα που τέθηκαν στην υπηρεσία του ανθρώπου. Και όμως, όταν κάποιος  στα μέσα αυτά βρίσκεται στην πλευρά του αποστολέα, ο πιο ανεπαρκής πόρος γι’ αυτόν είναι η προσοχή των άλλων. Όταν βρίσκεται στη πλευρά του παραλήπτη, ο πιο ανεπαρκής πόρος είναι ο αργός, συνεχής χρόνος. Στη σύγχρονη κοινωνία μας φαίνεται ότι όλα ακινητούν ενώ έχουν τεράστια ταχύτητα, και αυτό αποτελεί σίγουρα μια μείζονα εστία έντασης.

 Ο Μαρξ έγραψε κάποτε την αφοριστική φράση ότι ο χειροκίνητος μύλος γεννά την κοινωνία του φεουδάρχη, ενώ ο ατμοκίνητος μύλος γεννά την κοινωνία του βιομηχάνου καπιταλιστή. Οι περισσότεροι συγγραφείς σήμερα σε παρόμοια θέματα είναι περισσότερο επιφυλακτικοί. Η τεχνολογία έχει μη ηθελημένες παρενέργειες, άλλωστε συμπλέκεται πάντα μ’ ένα πολιτισμικό πλαίσιο, στο οποίο είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς με τι τρόπο θα χρησιμοποιηθεί. Το να καταλήγουμε όμως στον ισχυρισμό ότι οι τεχνολογικές αλλαγές δεν ασκούν καμία απολύτως επίδραση θα ήταν εξ’ ίσου ανόητο με το να πιστεύουμε ότι το ιντερνέτ γυρίζει τον κόσμο που ξέρουμε ανάποδα.  

Και όμως η κοινωνία μας αλλάζει συνεχώς και με πρωτόγνωρους ρυθμούς. Οι τεχνολογικές αλλαγές που συντελούνται σ’ ένα ευρύ φάσμα πεδίων, μειώνουν συλλήβδην την κοινωνική ευελιξία, και στρέφουν τις δραστηριότητες σε μια ιδιαίτερη κατεύθυνση. Ένας κόσμος δίχως ρολόι, τυπογραφία και χρήματα θα ήταν ένας εντελώς διαφορετικός κόσμος απ’ αυτόν που ζούμε. Και οι σύγχρονες επαναστάσεις των τεχνολογικών επικοινωνιών είναι, εν τέλει, της ίδιας τάξεως με τα παραπάνω ορόσημα.

Η πληροφοριακή επανάσταση προσέφερε πολλαπλές δυνατότητες πρόσβασης στην πληροφορία. Απολαμβάνουμε, ή υποφέρουμε από μια διαθεσιμότητα πληροφοριών που ήταν ασύλληπτη πριν από μία γενιά. Κι όμως η απίστευτη αυτή ποικιλία της δωρεάν ή μη διαθέσιμης πληροφορίας δεν κατέληξε σ’ έναν κόσμο πληροφορημένο, αλλά στο τελείως αντίθετο, αφού γέννησε ακόμα μεγαλύτερη σύγχυση. Το διπλό αυτό παράδοξο, μαζί με άλλα συμπτώματα, μας  δίνουν τη δυσάρεστη υποψία ότι οι αλλαγές που υποτίθεται πως προωθούν την αποδοτικότητα και τη δημιουργικότητα ίσως κάνουν τελικά το απολύτως αντίθετο.

Αλλά το να κατηγορούμε την τεχνολογία καθαυτή είναι σαν να πυροβολούμε τον πιανίστα. Η κοινωνία της πληροφορίας έχει επιφέρει παράξενες κοινωνικές και πολιτιστικές παρενέργειες, πολλές από τις οποίες συνδέονται μόνο εμμέσως με την εξέλιξη της τεχνολογίας. Η οικονομική ανάπτυξη και η τεχνολογία που εξοικονομεί χρόνο μπορεί να μας έχουν κάνει πλουσιότερους και αποδοτικότερους και να μας έχουν χαρίσει περισσότερο ελεύθερο χρόνο, αλλά υπάρχουν λόγοι να υποψιαζόμαστε ακριβώς το αντίθετο.

 Η μεγαλύτερη ευελιξία μας κάνει λιγότερο ευέλικτους, και οι περισσότερες επιλογές μας κάνουν λιγότερο ελεύθερους. Γιατί άραγε, οι περισσότεροι από μας έχουν σήμερα λιγότερο χρόνο στη διάθεση τους απ’ ότι παλιότερα;  Γιατί η αυξημένη πρόσβαση στην πληροφορία μας κάνει να καταλαβαίνουμε ολοένα και λιγότερα;  Γιατί δεν υπάρχουν επαρκή σύγχρονα πολιτικά οράματα για το μέλλον, σε μια κοινωνία σαγηνεμένη από το παρόν και το κοντινό μέλλον;

 Οι απαντήσεις έχουν να κάνουν και  με το γεγονός ότι η ανεπιθύμητη πολυπλοκότητα έχει αυξηθεί υπέρμετρα και με τις πολλαπλές ανατροπές που συνεπάγεται ο ρυθμός των αλλαγών. Στο ραδιόφωνο χρειάστηκαν σαράντα χρόνια από την εφεύρεση του μέχρι να φθάσει να χρησιμοποιείται από 50.000.000 ανθρώπους. Στη περίπτωση της τηλεοράσεως, λίγες δεκαετίες αργότερα, ο ίδιος αριθμός επιτεύχθηκε μέσα σε δεκατρία χρόνια. Για τον Παγκόσμιο Ιστό, ήταν ζήτημα τεσσάρων ετών. Αλλά υπεύθυνο είναι και το γεγονός, ότι ενώ υπάρχει ταχύτατη ανάπτυξη όλων των τομέων που σχετίζονται με την πληροφορία, δεν υπάρχει διαθέσιμος χρόνος για να χωνεύονται οι πληροφορίες.

Η κοινωνία της πληροφορίας αποδεδειγμένα επιφέρει μια ολόκληρη σειρά από μη ηθελημένες συνέπειες, και μια από τις σπουδαιότερες ίσως μπορεί να περιγραφεί με τον όρο « κατακερματισμός» του χρόνου. Η διαίρεση του χρόνου σε ολοένα μικρότερες μονάδες ώστε να παύει να υφίσταται σαν διάρκεια και η απώλεια της εσωτερικής συνοχής.  Ένας χρόνος κανίβαλος που καταβροχθίζει τον εαυτό του, όπως ο Κρόνος τα παιδιά του. Η επιτάχυνση, η σύσφιξη του χρόνου, η σύντηξη του στη στιγμή αποτελούν γνωρίσματα της νεωτερικότητας. Έχουμε όλο και λιγότερο χρόνο στη διάθεση μας, και συμμετέχουμε ως θύματα σ’ ένα πόλεμο για τα ελεύθερα δευτερόλεπτα.

 Αντιμετωπίζουμε συνεπώς μια βιωματική κρίση του χρόνου, η οποία εξελίσσεται σε κρίση νοήματος με κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνέπειες.  Τα συμπτώματα αυτού του φαινομένου μπορούσαν να είναι οτιδήποτε : από τον φονταμενταλισμό ως τον ακραίο καιροσκοπισμό. Η πολιτική δίχως όραμα είναι ένα ακόμα σύμπτωμα, ίσως το πιο αποκαρδιωτικό απ’ όλα.

Στην κοινωνία της πληροφορίας έχουμε παραδοθεί στα δεσμά της ταχύτητας. Έχουμε μολυνθεί από τον ιό της fast life ( γρήγορης ζωής ) που καταστρέφει τις συνήθειες μας, πολλές φορές και αυτές τις παραδόσεις μας, επιβάλλοντας την τυποποίηση και την εξομοίωση. Η ταχύτητα τείνει να καταντήσει τον homo sapiens είδος  του ανθρώπου υπό εξαφάνιση.  Μας πολιορκεί μέχρι μέσα στα σπίτια μας και ακόμα  μας ωθεί να σιτιζόμαστε στα fast food του McDonald’s.

Η λύση που πολλοί στοχαστές προτείνουν είναι να διεκδικήσουμε ένα συγκεκριμένο τύπο χρόνου, τον αργό χρόνο, ο οποίος αφανίζεται. Ενάντια στην ταχύτητα να προτάξουμε το δικαίωμα μας στη βραδύτητα. Να ανακτήσουμε το αργό φαγητό ενάντια στην ισοπέδωση της ταχυφαγίας και στην τυραννία του γρήγορου χρόνου, να κινητοποιηθούμε στο ρυθμό του αργού χρόνου ενάντια στη fast life.  Και αυτό προϋποθέτει την δημιουργία ενός κινήματος με το τίτλο slow time η slow life ( αργή ζωή ).

Η επίσημη διακήρυξη του διεθνούς  αυτού  κινήματος θα πρέπει να καταγγέλλει την αιχμαλωσία μας στα δεσμά της ταχύτητας, να προάγει τη βραδύτητα ως αρετή, να υπεραμύνεται των διαλειμμάτων, να διατηρεί τα κενά, να υπερασπίζεται τους αργούς στοχαστές. Να διεκδικεί την απόλαυση και την ηδονή των αισθήσεων ενάντια στην επιβολή της γεύσης των χάμπουργκερ, το σεβασμό των εποχιακών κύκλων και τη διατήρηση των τοπικών προϊόντων ενάντια στην τυποποίηση και την εξομοίωση, την επανάκτηση της αξίας της βραδύτητας ενάντια στη φρενίτιδα που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ζωή. Με λίγα λόγια να μας προτρέπει να επανακτήσουμε τη βραδύτητα, μέσα στη διάρκεια του χρόνου.-